Πρόκειται για ένα υποθετικό ερώτημα που, ως τέτοιο, δεν μπορεί να απαντηθεί με βεβαιότητα. Αυτό, ωστόσο, δεν μειώνει τη χρησιμότητά του για να σκεφτούμε πιθανά σενάρια και επιπτώσεις. Συνδέεται με τη σημερινή, αλλά και τη διαχρονική, αξία και τον ρόλο της φιλοσοφίας. Το ερώτημα αυτό είχε θέσει πριν από κάποια χρόνια ο καθηγητής Θεοδόσης Πελεγρίνης και αποτέλεσε την αφορμή για να γράψω ένα κείμενο, το οποίο αργότερα συμπεριλήφθηκε στον οδηγό των εκπαιδευτικών για τη διδασκαλία της Φιλοσοφίας στο Λύκειο. Αν απεργούσαν οι γιατροί ή οι εργαζόμενοι στην καθαριότητα, οι συνέπειες θα γίνονταν άμεσα αισθητές σε όλους μας. Αν όμως απεργούσαν οι φιλόσοφοι; Το πιθανότερο είναι ότι δεν θα παρατηρούσαμε καμία άμεση αλλαγή. Όμως αυτό σημαίνει ότι η φιλοσοφία είναι μια δραστηριότητα περιττή; Κάθε άλλο. Το κείμενο εκείνο πρόβαλλε το επιχείρημα ότι οι αντιλήψεις μας για τη γνώση, τη δικαιοσύνη, την ελευθερία ή την αξία της ζωής διαμορφώνονται μέσα από μια μακρά ιστορία ιδεών, στην οποία οι φιλόσοφοι έχουν παίξει και συνεχίζουν να παίζουν σημαντικό ρόλο. Ακόμη κι όταν αγνοούμε αυτή την ιστορία και τον ρόλο των φιλοσόφων, οι αποφάσεις και οι πράξεις μας προϋποθέτουν αρχές και παραδοχές που παραπέμπουν σε παλαιότερες φιλοσοφικές θεωρίες. Η απεργία των φιλοσόφων δεν θα εξαφάνιζε αυτή την κληρονομιά. Θα περιόριζε όμως τη δική μας δυνατότητα να ερμηνεύσουμε τα γεγονότα που συμβαίνουν ή έχουν ήδη συμβεί και να επανεξετάζουμε τις παλιές θεωρίες επανανοηματοδοτώντας τες με τρόπο τέτοιο που θα ανταποκρίνονται στον δικό μας κόσμο.

Σήμερα, ο δικός μας κόσμος χαρακτηρίζεται από ταχύτατες τεχνολογικές εξελίξεις. Όταν οι συνθήκες της ζωής μας αλλάζουν ριζικά, ενώ αντίθετα οι έννοιες, οι αξίες και τα κριτήριά μας παραμένουν ανεξέταστα, η διανοητική αδράνεια θα μπορούσε να έχει συνέπειες τέτοιες που, όταν αυτές γίνονταν ορατές, θα ήταν δύσκολα αναστρέψιμες ή θα απαιτούσαν υψηλό οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό κόστος επαναφοράς. Η απεργία των φιλοσόφων, επομένως, θα άφηνε ένα κενό ακριβώς εκεί όπου χρειάζεται να σκεφτούμε τους όρους αυτού του μετασχηματισμού και να δώσουμε νέο νόημα στις παλιές αξίες.

Φυσικά, αυτή είναι μια απάντηση που γεννά νέα ερωτήματα και προσφέρεται για αντίλογο. Αν θέλετε να ασκηθείτε στην επιχειρηματολογία σας, διαβάστε τις παρακάτω δημοσιεύσεις και σκεφτείτε τη δική σας απάντηση στο συγκεκριμένο ερώτημα.

Τι χρειάζεται η φιλοσοφία σήμερα;

Πόσο θα αξίζει ένα πτυχίο Φιλοσοφίας στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης;

Μερικά χρόνια πριν, ο Αμερικανός επενδυτής Mark Cuban, γνωστός και για τη σχέση του με την ομάδα των Dallas Mavericks, είχε προβλέψει ότι μέχρι το 2030 ένα πτυχίο στις ανθρωπιστικές επιστήμες, και ειδικότερα στη φιλοσοφία, θα αξίζει περισσότερο από ένα πτυχίο στην επιστήμη των υπολογιστών. Η πρόβλεψη αυτή ακούστηκε σε πολλούς παράδοξη, ίσως και προκλητική. Ωστόσο, αν τη σκεφτούμε προσεκτικά, δεν είναι τόσο ρηξικέλευθη όσο φαίνεται εκ πρώτης όψεως. Η Τεχνητή Νοημοσύνη επιτυγχάνει ήδη σε μεγάλο βαθμό την «αυτοματοποίηση του αυτοματισμού». Γράφει και διορθώνει κώδικα και φτιάχνει εφαρμογές και εργαλεία που άλλοτε απαιτούσαν εξειδικευμένους προγραμματιστές. Αυτό σημαίνει ότι οι αποκλειστικά τεχνικές δεξιότητες ενδέχεται σταδιακά να χάσουν μέρος της αξίας τους. Αυτό όμως που δεν θα χάσει ποτέ την αξία του είναι η «κατεύθυνση» που θα δίνουμε σε αυτές τις μηχανές. Κι αυτό δεν είναι ζήτημα τεχνικής. Είναι ζήτημα αξιών, που μόνο μέσω των ανθρωπιστικών σπουδών μπορούν να διασφαλιστούν. Η φιλοσοφική παιδεία θα μας βοηθά πάντα να εξετάζουμε τους σκοπούς, τις παραδοχές και τις αξίες με βάση τις οποίες λαμβάνουμε αποφάσεις και ζητάμε από τις μηχανές να κάνουν αυτό που μπορούν να κάνουν καλά.

Η πρόβλεψη του Cuban μάς προκαλεί να σκεφτούμε αν στο μέλλον θα αξίζει περισσότερο η ικανότητα να εκτελούμε συγκεκριμένες εργασίες ή η ικανότητα να κατανοούμε και να κρίνουμε ποιες εργασίες αξίζει να υλοποιηθούν.

Διαβάστε τις παρακάτω δημοσιεύσεις και σκεφτείτε τη δική σας απάντηση.

Πόσο θα αξίζει ένα πτυχίο Φιλοσοφίας στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης;
Henry Shevlin: Τι δουλειά έχει ένας φιλόσοφος στη DeepMind;
Ιωσήφ Σηφάκης: Η Τεχνητή Νοημοσύνη και ο ρόλος των φιλοσόφων

Τον Απρίλιο του 2026, η Google DeepMind ανακοίνωσε την πρόσληψη του Henry Shevlin, ενός φιλοσόφου με ειδίκευση στη νόηση και στην ηθική της Τεχνητής Νοημοσύνης. Το ενδιαφέρον στην περίπτωση αυτή δεν βρίσκεται μόνο στην πρόσληψή του, αλλά και στον επίσημο τίτλο της θέσης του: Philosopher. Τι δουλειά λοιπόν μπορεί να έχει ένας φιλόσοφος σε μια εταιρεία Τεχνητής Νοημοσύνης; Μια πρώτη, προφανής απάντηση είναι ότι αυτές οι εταιρείες χρειάζονται ειδικούς για να αντιμετωπίσουν ζητήματα σχετικά με τις ανθρώπινες αξίες, την ασφάλεια, τη διαφάνεια και τις ενδεχόμενες κοινωνικές επιπτώσεις της τεχνολογίας τους. Αυτή, άλλωστε, δεν είναι μια καινούργια πρακτική. Φιλόσοφοι όπως ο Damon Horowitz στη Google στο παρελθόν και η Amanda Askell στην Anthropic στις μέρες μας έκαναν ακριβώς αυτό. Ωστόσο, η περίπτωση του Shevlin παρουσιάζει ένα πρόσθετο ενδιαφέρον. Το αντικείμενό του περιλαμβάνει ερωτήματα σχετικά με τη συνείδηση των μηχανών, την ανθρώπινη αλληλεπίδραση με την ΤΝ και τη μελλοντική ανάπτυξη της Γενικής Τεχνητής Νοημοσύνης. Ερωτήματα όπως «Τι είναι νόηση;», «Τι σημαίνει κατανόηση;» και «Μπορεί μια μηχανή να έχει συνειδητή εμπειρία;» επανέρχονται σήμερα στο ερευνητικό προσκήνιο.

Αυτό ενδεχομένως σημαίνει ότι η φιλοσοφία έχει να προσφέρει στη σύγχρονη έρευνα περισσότερα από την ούτως ή άλλως σημαντική συμβολή της στη διαμόρφωση του ηθικού και ρυθμιστικού πλαισίου. Συμφωνείτε;

Διαβάστε τις παρακάτω δημοσιεύσεις και σκεφτείτε τη δική σας απάντηση.

Henry Shevlin: Τι δουλειά έχει ένας φιλόσοφος στη DeepMind;
Ιωσήφ Σηφάκης: Η Τεχνητή Νοημοσύνη και ο ρόλος των φιλοσόφων
Τι χρειάζεται η φιλοσοφία σήμερα;
Πόσο θα αξίζει ένα πτυχίο Φιλοσοφίας στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης;

Όταν ο Karl Popper διάβασε κάποια κείμενα φιλοσόφων της περίφημης Σχολής της Φρανκφούρτης, που ήταν δημοφιλή τη δεκαετία του ’60, υποστήριξε ότι, αν τα μεταφέρουμε σε «απλή» γλώσσα, αυτά τα κείμενα δεν λένε σχεδόν τίποτα. Ο ίδιος θεωρούσε ότι οι φιλόσοφοι θα έπρεπε να ντρέπονται για τις άσκοπες διανοητικές περιπλανήσεις στις οποίες υποβάλλουν το ακροατήριό τους και οι οποίες συχνά δεν βγάζουν κανένα νόημα. Αν η φιλοσοφία δεν είναι κατανοητή στο κοινό, αποτελεί μια εσωστρεφή δραστηριότητα, η οποία δεν έχει τίποτα να προσφέρει ούτε στην ίδια τη φιλοσοφία ούτε στην επιστήμη, πολλώ δε μάλλον στην καθημερινή μας ζωή. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία όταν στην καθημερινή μας ζωή η ποιοτική πληροφορία που φτάνει στον καθένα από εμάς είναι σπάνια. Συνήθως κατακλυζόμαστε από υπερπληροφόρηση, η οποία αυξάνει τον βαθμό της «βλακείας» στον κόσμο. Η φιλοσοφία που μιλάει στη γλώσσα των ανθρώπων όχι μόνο μπορεί να αποτελέσει το αντίδοτο σε αυτή την κατάσταση, αλλά και να συμβάλει στην ορθολογική λήψη αποφάσεων στην καθημερινή μας ζωή.

Σε μια σειρά σύντομων, απλών και κατανοητών άρθρων προσπάθησα να δείξω πώς παλαιότερα φιλοσοφικά προβλήματα, όταν επανέρχονται στον δημόσιο διάλογο, μας βοηθούν να σκεφτούμε πιο καθαρά. Κατά τη γνώμη μου, η σημαντικότερη συμβολή της φιλοσοφίας στην καθημερινή ζωή δεν είναι ότι μας προσφέρει έτοιμες και εύκολες απαντήσεις, αλλά ότι μας βοηθά να εξετάζουμε κριτικά τις απαντήσεις που θεωρούμε αυτονόητες και περιορίζουν τον βαθμό ευφυΐας μας. Να διακρίνουμε τα γεγονότα από τις ερμηνείες, να αναγνωρίζουμε τα σφάλματα των συλλογισμών μας που μας κρατούν δέσμιους βολικών βεβαιοτήτων και να επιδιδόμαστε σε διανοητικές ασκήσεις που βελτιώνουν τη σκέψη μας και θωρακίζουν με λογική το σύστημα λήψης των αποφάσεών μας.

Διαβάστε τις παρακάτω ενδεικτικές δημοσιεύσεις και σκεφτείτε πώς μπορεί να επιδράσει η φιλοσοφία στη δική σας καθημερινότητα.

Διαβάστε περισσότερα:
Η Φιλοσοφία ως Απάντηση στη Βλακεία
Τι χρειάζεται η φιλοσοφία σήμερα;
Η φιλοσοφία ως θεραπεία: Η λογική της κόκκινης ρέγκας
Hannah Arendt: η «αιρετική» φιλόσοφος και η κοινοτοπία του κακού
Η φιλοσοφία ως θεραπεία: Μετά το τέλος της βεβαιότητας
Η φιλοσοφία ως θεραπεία: Ο θάνατος και το νόημα της ζωής
Η φιλοσοφία ως θεραπεία: Η ζούγκλα και το κομπιουτεράκι των ηδονών
Η φιλοσοφία ως θεραπεία: Γκοτζίλες στην ομίχλη

Μια διεπιστημονική ομάδα τριών ερευνητών μπαίνει σε ένα μπαρ για να αξιολογήσει ποια είναι η καλύτερη μπίρα. Ο ένας ερευνητής εξετάζει τη σχέση τιμής και περιεκτικότητας σε αλκοόλ, ο άλλος παίρνει συνεντεύξεις από τον μπάρμαν και τους πελάτες, ενώ ένας τρίτος προσπαθεί να δοκιμάσει όλες τις μπίρες. Την επόμενη μέρα κανείς δεν μπορεί να συμφωνήσει για το αποτέλεσμα. Κάποιος ρωτάει ποια ήταν τελικά η ερευνητική υπόθεση και ένας άλλος απαντάει: «Ποιος χρειάζεται ερευνητική υπόθεση;». Φυσικά, καμία έρευνα δεν δημοσιεύθηκε. Αυτό το ανέκδοτο αναφέρουν οι φιλόσοφοι Brian Robinson και Michael O’Rourke για να περιγράψουν την «ασυνεννοησία» μεταξύ ερευνητών από διαφορετικά επιστημονικά πεδία, η οποία συχνά δημιουργεί προβλήματα σύνθεσης γνώσης στις διεπιστημονικές συνεργασίες.

Στη μεταδιδακτορική μου έρευνα υποστήριξα ότι ένα σημαντικό μέρος αυτών των δυσκολιών δεν οφείλεται τόσο σε προβλήματα επικοινωνίας όσο στις διαφορετικές επιστημολογικές και μεταφυσικές παραδοχές με τις οποίες οι επιστήμονες προσεγγίζουν το αντικείμενό τους. Διαφορετικές αντιλήψεις για το τι συνιστά γνώση, πώς τεκμηριώνεται μια επιστημονική πρόταση ή ποια είναι η σχέση θεωρίας και πραγματικότητας μπορούν να οδηγήσουν σε ουσιαστικές αποκλίσεις. Εδώ ακριβώς μπορεί να συμβάλει η φιλοσοφία. Η φιλοσοφική ανάλυση επιτρέπει να εντοπίσουμε αυτές τις αφετηριακές παραδοχές, να κατανοήσουμε τα σημεία σύγκλισης ή απόκλισης και να δημιουργήσουμε τις προϋποθέσεις για αποτελεσματικότερη συνεργασία.

Διαβάστε περισσότερα στις παρακάτω δημοσιεύσεις και δοκιμάστε το διαγνωστικό εργαλείο EPR για να διαμορφώσετε το δικό σας επιστημολογικό προφίλ. Συγκρίνετέ το με το προφίλ ενός συνεργάτη σας και επιχειρήστε στη συνέχεια να δώσετε τη δική σας απάντηση στο ερώτημα για τον ρόλο της φιλοσοφίας στη διεπιστημονική έρευνα.

Ο ρόλος της φιλοσοφίας στη διεπιστημονική έρευνα και η χρήση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης στην επίλυση γνωσιολογικών και νοηματοδοτικών ζητημάτων
Η διάγνωση των επιστημολογικών στάσεων και ο δείκτης γνωσιακής αρετής στη διεπιστημονική έρευνα

Δοκιμάστε το εργαλείο:
Epistemological Profile Radar (EPR) – Διαγνωστικό εργαλείο επιστημολογικών στάσεων