Άλκης Γούναρης

Abstract: Στη διατριβή μου επιχειρώ, αφενός, να ταξινομήσω ορισμένα από τα κύρια προβλήματα της φιλοσοφίας του νου, όπως η κατευθυντικότητα (intentionality), το πρόβλημα νου -σώματος, τα qualia και η υποκειμενική εμπειρία του κόσμου. Αφετέρου, επιχειρώ να διατυπώσω μια υπόθεση σχετικά με τη φυσιοκρατική θεμελίωση της ανθρώπινης νόησης και νοημοσύνης. Ο κοινός άξονας αυτής της διερεύνησης είναι το ζήτημα του νοήματος ή με άλλα λόγια του νοητικού περιεχομένου ή εναλλακτικά το ερώτημα «πώς είναι δυνατόν κάτι να σημαίνει κάτι συγκεκριμένο και όχι κάτι άλλο;». Η διατύπωση της υπόθεσής μου συνδυάζει α) την έννοια του χαϊντεγκεριανού Dasein, κυρίως όπως αυτή ερμηνεύεται από φιλοσόφους όπως ο Hubert Dreyfus και ο John Haugeland και β) την έννοια των αναδυόμενων ιδιοτήτων, όπως εμφανίζεται στις θεωρίες ανάλυσης των πολύπλοκων συστημάτων. Σύμφωνα με αυτή την υπόθεση, το νοητικό περιεχόμενο ή «νόημα» δεν αποτελεί ένα «περιεχόμενο» που βρίσκεται σε κάποιον μεταφυσικό νου ή σε μια εξωτερική τρίτη οντότητα, όπως οι σημασίες της γλώσσας, ούτε ενυπάρχει στα ίδια τα πράγματα. Στην πραγματικότητα, το νόημα δεν βρίσκεται πουθενά. Αποτελεί αναδυόμενη ιδιότητα ενός συγκεκριμένου συστήματος και δεν μπορεί να γίνει κατανοητό αποκομμένο από αυτό, όπως ακριβώς η διαφάνεια του νερού δεν μπορεί να γίνει κατανοητή χωριστά από το ίδιο το νερό. Το να ρωτάμε «πού βρίσκεται το νοητικό περιεχόμενο;» ή «πού βρίσκεται το νόημα;» είναι σαν να ρωτάμε πού βρίσκεται η ρευστότητα ή η λευκότητα. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι στον εγκέφαλο υπάρχει μια λειτουργική δομή η οποία δέχεται κατωφερή αιτιακή επίδραση από το νόημα. Δεν υπάρχει τίποτε μη φυσικό σε αυτή την υπόθεση, απλώς δεν γνωρίζουμε ακόμη τον μηχανισμό μέσω του οποίου συμβαίνει αυτό. Οι φιλόσοφοι που κινούνται στη χαϊντεγκεριανή παράδοση υποστηρίζουν ότι ο εγκέφαλος δεν περιέχει αναπαραστάσεις ή «γνώση». Το νοητικό περιεχόμενο είναι ενταγμένο στον κόσμο και ενσώματο στο ανθρώπινο σώμα ως όλον. Δεν είναι ούτε εσωτερικό ούτε εξωτερικό. Ως αναδυόμενη ιδιότητα του συστήματος, το νόημα, όταν ασκεί κατωφερή επίδραση για παράδειγμα, στον εγκέφαλο, ενισχύει ή αποδυναμώνει, κατά κάποιον τρόπο, αυτή την «ενσωμάτωση». Υπό αυτή την έννοια, κάθε νέο νοητικό συμβάν εξαρτάται από τον τρόπο με τον οποίο τα προηγούμενα νοητικά συμβάντα έχουν «ενσωματωθεί» στο σώμα, στον εγκέφαλο, στους νευρώνες και στον οργανισμό ως σύνολο. Το νόημα μπορεί, επομένως, να νοηθεί ως η αναδυόμενη ιδιότητα που ενισχύει, αποδυναμώνει ή τροποποιεί το νοητικό «παράδειγμα» το οποίο συγκροτεί το υπόβαθρο της ενσώματης νόησης. Εκείνο που μας ανήκει είναι το «παράδειγμα» ο τρόπος, η θεωρία, βάσει του οποίου νοηματοδοτούμε τον κόσμο. Το ίδιο το νόημα δεν μας ανήκει. Αποτελεί κοινή ιδιότητα του συστήματος στο οποίο είμαστε ενταγμένοι και μπορεί, κατωφερώς, να επηρεάζει το νευρωνικό λειτουργικό μας υπόβαθρο. Εν κατακλείδι, η θέση μου υποστηρίζει, εάν πράγματι θέλουμε να διαφυλάξουμε την φυσιοκρατική θεμελίωση των νοητικών φαινομένων, της νόησης και του νοητικού περιεχομένου, οφείλουμε να κατανοήσουμε ότι ο εγκέφαλος αποτελεί απλώς ένα από τα δομικά επίπεδα οργάνωσης της ύλης. Ολόκληρο το σώμα, το νευρικό σύστημα, οι αισθήσεις κ.λπ., καθώς και ο κόσμος, ως περιβάλλον και γλωσσική κοινότητα, συνδεδεμένα σε ένα ενιαίο σύστημα, αποτελούν αναγκαίους παράγοντες μιας φυσιοκρατικής ερμηνείας.

Keywords: Φιλοσοφία του νου; Φιλοσοφία της νόησης; Κατευθυντικότητα; Νόημα; Νοητικό περιεχόμενο; Ανάδυση; Ενσώματη νόηση

DOI: http://doi.org/10.12681/eadd/62380

Γούναρης, Α. (2010). Η κατευθυντικότητα και η ανάδυση του νοήματος: μια υπόθεση φυσιοκρατικής θεμελίωσης της ανθρώπινης νόησης. http://doi.org/10.12681/eadd/62380

Διαβάστε το πλήρες κείμενο στο Εθνικό Αρχείο Διδακτορικών Διατριβών